ปัจจุบันรูปโฉมของหนังสือเปลี่ยนแปลงไปจากเดิม หนังสือมีส่วนประกอบอย่างไรบ้าง เพื่อให้ผู้อ่านสามารถใช้ประโยชน์จากหนังสือได้อย่างเต็มที่ ควรที่จะได้ทราบส่วนประกอบของหนังสือ ซึ่งอาจมีส่วนช่วยให้รู้สึกชื่นชมและเกิดความรู้ซึ้งถึงคุณค่าของหนังสือมากขึ้น และจะเป็นประโยชน์ต่อคนรุ่นใหม่ที่นับวันจะไม่ได้เห็นองค์ประกอบของหนังสือ โดยครบถ้วน เหตุด้วยกระดาษมีราคาแพง หรือเป็นยุคหนังสืออิเล็กทรอนิกส์
ข้อเขียนนี้ เขียนเพื่อประกอบการบรรยาย เรื่อง ปอกเปลือกหนังสือ ซึ่งเป็น การกล่าวถึงส่วนประกอบของหนังสือ นั่นเอง เพื่อให้ผู้อ่านสามารถใช้ประโยชน์จากหนังสือได้เต็มที่ ควรที่จะได้ทราบส่วนประกอบแต่ละส่วนของหนังสือ ซึ่งอาจมีส่วนช่วยในให้เกิดความชื่นชมและรู้ซึ้งถึงคุณค่าของหนังสือมากขึ้น และจะเป็นประโยชน์ต่อคนรุ่นใหม่ ซึ่งนับวันจะไม่ได้เห็นองค์ประกอบโดยครบถ้วนของหนังสือ เหตุด้วยกระดาษที่มีราคาแพง หรือยุคที่เป็นหนังสืออิเล็กทรอนิกส์
ส่วนประกอบของหนังสือ สามารถแบ่งเป็น 4 ส่วน ดังต่อไปนี้
- ส่วนปก (Binding)
- ส่วนต้นเล่ม (Preliminary pages)
- ส่วนเนื้อเรื่อง (Text)
- ส่วนอ้างอิงและเพิ่มเติม (Auxiliary or reference book)
ส่วนปก ประกอบด้วย
- ปกนอก (Cover) อาจ เป็นได้ทั้งปกแข็งและปกอ่อน เป็นส่วนที่ช่วยยึดตัวเล่มหนังสือให้หยิบจับได้โดยสะดวก อาจมีลวดลายหรือไม่ก็ได้ รวมทั้งอาจมีชื่อหนังสือและชื่อผู้แต่ง
- สันหนังสือ (Spine) คือ ส่วนกลางระหว่างปกหน้ากับปกหลัง สำหรับช่วยยึดปกไว้ มักจะมี ชื่อหนังสือ ชื่อผู้แต่ง และชื่อสำนักพิมพ์ เป็นส่วนที่ห้องสมุดไว้เขียนเลขเรียกหนังสือ
- ใบยึดปก (End papers) เป็นกระดาษที่ปะติดกับปกนอกด้านใน ทำให้หนังสือแข็งแรงขึ้น อาจมีข้อมูลที่เป็นประโยชน์ เช่น แผนที่ แผนภูมิ ตาราง กราฟ เป็นต้น
- ใบหุ้มปก (Book jacket) คือ แผ่นหุ้มปกนอกของหนังสือ เป็น กระดาษมีสีสันสวยงาม มีรูปภาพประกอบหรือไม่มีก็ได้ ด้านหน้ามีชื่อหนังสือ ชื่อผู้แต่ง ส่วนที่พับเข้าข้างในและด้านหลัง อาจมีคำวิจารณ์ของนักวิจารณ์ หรือมีภาพ และประวัติโดยสังเขปของผู้แต่ง และรายชื่อเล่มอื่นๆ ของผู้แต่งอีกด้วย ใบหุ้มปกเป็นเครื่องตกแต่งหนังสือให้สวยงาม ดึงดูดสายตาผู้อ่านให้เกิดความสนใจ อีกทั้งยังเป็นส่วนที่ช่วยรักษาปกนอกให้ใหม่อยู่เสมอ
ส่วนต้นเล่ม เป็นส่วนหน้าต้นๆ ของหนังสือ ประกอบด้วย
- ใบรองปก (Fly leaves) อยู่หน้าถัดจากใบยึดปก ไม่มีข้อความใดๆ นับเป็นหน้าแรกและหน้าสุดท้ายของหนังสือ
- หน้าชื่อเรื่อง (Half-title page) คือ หน้าที่บอกเพียงชื่อเรื่อง และถ้ามีชื่อชุดหนังสือ (Series) ก็จะบอกไว้ในหน้านี้ด้วย
- หน้าภาพพิเศษ (Frontispiece) อยู่ก่อนหน้าปกใน เป็นหน้าที่มีภาพสำคัญในเล่ม
-
หน้าปกใน (Title page) เป็นหน้าที่สำคัญที่สุดของตัวเล่มหนังสือ มีข้อมูลเกี่ยวกับหนังสือเล่มนั้นๆ อย่างสมบูรณ์ ดังต่อไปนี้
- ชื่อเรื่อง (Title) คือ ชื่อหนังสือเล่มนั้นๆ
- ชื่อรอง หรือ คำอธิบายชื่อเรื่อง (Subtitle) ช่วยขยายความให้เข้าใจความหมายของชื่อเรื่อง
- ชื่อผู้แต่ง (Author) โดย ทั่วไปประกอบด้วย ชื่อ และนามสกุล รวมทั้งอาจมีรายละเอียดอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องกับผู้แต่งด้วย เช่น คุณวุฒิ ตำแหน่งทางวิชาการ หน้าที่การงาน และผลงานอื่นๆ
- ชื่อบรรณาธิการ (Editor) ถ้าหนังสือเล่มนั้น มีผู้ทำหน้าที่เป็นบรรณาธิการ มักจะลงไว้ด้วย
- ชื่อผู้เขียนภาพประกอบ (Illustrator) ผู้แปล (Translator) ถ้ามี
- ชื่อผู้เขียนบทนำ ในกรณีที่ผู้แต่งมิได้เขียนเอง อาจใช้เป็นจุดดึงดูดให้หนังสือมีความน่าสนใจมากขึ้นได้
- ครั้งที่พิมพ์ (Edition) จะ มีการแจ้งครั้งที่พิมพ์ตั้งแต่พิมพ์ครั้งที่ 2 เป็นต้นไป และถ้ามีการแก้ไขเพิ่มเติมก็จะแจ้งไว้ด้วย เช่น พิมพ์ครั้งที่ 3 ปรับปรุงแก้ไข แต่ปัจจุบันจะเห็นมีการแจ้งประวัติการพิมพ์ตั้งแต่การพิมพ์ครั้งแรกไว้ด้วย หรือเป็นการพิมพ์ต่างสำนักพิมพ์กัน
- พิมพลักษณ์ (Imprint) ได้แก่ สถานที่พิมพ์ ผู้จัดพิมพ์หรือสำนักพิมพ์ และปีที่พิมพ์
- หน้าปีลิขสิทธิ์ (Copyright date) เป็นหน้าที่อยู่หลังหน้าปกใน (Verso) จะแจ้งปีที่หนังสือเล่มนั้นๆ ได้รับลิขสิทธิ์ให้พิมพ์ เช่น Copyright 1997 หรือ สัญลักษณ์ © และ ปี ค.ศ หรือ ปีพ.ศ. และชื่อสำนักพิมพ์ที่ได้รับลิขสิทธิ์ให้จัดพิมพ์ และมักจะมีข้อมูลเกี่ยวกับ ISBN รวมทั้ง CIP (Cataloging in Publication) เพื่ออำนวยความสะดวกแก่บรรณารักษ์ในการวิเคราะห์ทรัพยากรสารสนเทศไว้ด้วย
- คำอุทิศ (Dedication) อยู่ถัดจากหน้าปกใน เป็นคำกล่าวของผู้แต่งอุทิศหนังสือให้แก่บุคคลใดบุคคลหนึ่ง หรือกลุ่มบุคคลก็ได้
- คำนำ (Preface) เป็นการแนะนำผู้แต่งต่อผู้อ่าน ถึงเหตุผลในการเขียนหนังสือ กลุ่ม ผู้อ่าน การลำดับเรื่องราว ขอบเขตของหนังสือ ตัวอักษรย่อหรือลักษณะพิเศษของหนังสือ และการขอบคุณผู้ที่ให้ความช่วยเหลือแก่ผู้เขียน
- ประกาศคุณูปการ (Acknowledgement) คือ คำที่ผู้เขียนกล่าวขอบคุณผู้ที่ให้ความช่วยเหลือในการเขียนหนังสือ บางครั้ง อาจแห่ง อาจใช้เป็น กิตติกรรมประกาศ
- บทนำ (Introduction) เป็นการอธิบายเนื้อหาอย่างกว้างๆ ของหนังสือ
- สารบาญ (Table of contents) คือ การลำดับเรื่องของหนังสือ มีชื่อบท ตอน และแจ้งว่าเริ่มต้นจากหน้าใด ช่วยให้ทราบเนื้อเรื่องในหนังสือโดยสังเขป สารบาญอยู่ถัดจากคำนำ
- รายชื่อภาพประกอบ (Illustrations) คือ รายชื่อภาพประกอบและแจ้งเลขหน้าที่มีภาพนั้นไว้ ภาพประกอบ อาจเป็นภาพถ่าย ภาพเขียน แผนที่ แผนภูมิ ตาราง อยู่ถัดจากหน้าสารบาญ
ส่วนเนื้อเรื่อง เป็นส่วนเนื้อหาของหนังสือ (Text) ตามลำดับเหมือนกับที่แจงไว้ในสารบาญ
ส่วนอ้างอิงและเพิ่มเติม ประกอบด้วย
- ภาคผนวก (Appendix) คือ ข้อความที่ไม่ใช่เนื้อหาของหนังสือ อาจเป็นคำอธิบายเพิ่มเติม หรือมีความสัมพันธ์กับเนื้อเรื่อง เช่น
- คำอภิธานศัพท์ (Glossary) เป็น รายการคำศัพท์ยากๆ หรือคำศัพท์เฉพาะ หรือศัพท์ภาษาต่างประเทศที่กล่าวถึงในเนื้อเรื่อง พร้อมคำอธิบายศัพท์เหล่านั้น เพื่อช่วยให้เข้าใจเนื้อเรื่องได้ดีขึ้น อยู่ท้ายเล่มหนังสือหรืออาจอยู่ในภาคผนวก
-
เชิงอรรถ (Footnotes) คือ หลักฐานการอ้างอิงข้อความที่นำมาจากที่อื่นเพื่อประกอบการเรียบเรียงงาน วิจัย อยู่ส่วนล่างของหน้า งานวิจัยบางเรื่องอาจรวมเชิงอรรถไว้ท้ายบทหรือท้ายเล่มเลยก็ได้ เชิงอรรถมี 3 ประเภท
- เชิงอรรถอ้างอิง (Citation footnotes) คือ เชิงอรรถแสดงแหล่งที่มาของข้อความที่นำมาประกอบการเรียบเรียง
- เชิงอรรถเสริมความ (Content footnotes) คือ เชิงอรรถอธิบายศัพท์หรือข้อความเพิ่มเติมในเนื้อเรื่องบางตอนที่มีความสัมพันธ์กัน
- เชิงอรรถโยง (Cross reference footnotes) คือ เชิงอรรถที่โยงให้ผู้อ่านดูข้อความที่หน้าอื่นในงานวิจัยเรื่องเดียวกัน หรือดูเพิ่มเติมในบทอื่นๆ ซึ่งมีรายละเอียดไว้แล้วและไม่ต้องการกล่าวซ้ำอีก
- บรรณานุกรม (Bibliography) หรือ เอกสารอ้างอิง คือ รายชื่อทรัพยากรสารสนเทศ (หนังสือ บทความจากวารสาร สื่ออิเล็กทรอนิกส์ ฐานข้อมูลออนไลน์ ข้อมูลจากเว็บไซต์ต่าง ๆ) ที่ผู้เขียนใช้ประกอบการเขียนหนังสือเล่มนั้น หรืออาจเป็นรายชื่อที่ผู้เขียนแนะนำให้อ่านเพิ่มเติม อาจอยู่ท้ายเล่มหรือท้ายบทแต่ละบทก็ได้
- ดรรชนี (Index) คือ หัวข้อย่อยๆ หรือคำ ที่เก็บมาจากเนื้อเรื่อง จัดเรียงตามลำดับอักษร ก เป็นต้นไป สำหรับภาษาไทย และตามลำดับอักษร A เป็น ต้นไป สำหรับภาษาต่างประเทศ และบอกเลขหน้าในเล่มตามที่คำนั้นๆ ปรากฏอยู่ เป็นตัวช่วยให้ผู้อ่านค้นหัวข้อย่อยๆ หรือคำที่ต้องการได้อย่างรวดเร็ว
รายการอ้างอิง
สุทธิลักษณ์ อำพันวงศ์. การใช้ห้องสมุดและการเขียนรายงานการค้นคว้า. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ : ไทยวัฒนาพานิช, 2525.
Gates, Jean Key. Guide to the Use the Books and Libraries. 3rd. New York : McGraw-Hill, 1974.
.
