STKS - Science and Technology Knowledge Services - ฝ่ายบริการความรู้ทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี

ไม่กี่ปีข้างต้นประเทศต่างๆ ในกลุ่มอาเซียนก็จะรวมกันเป็นหนึ่งเดียวตามกรอบ AEC หรือประชาคมอาเซียนตามข้อตกลง ส่งผลให้ทุกภาคส่วนในประเทศไทยให้ความสำคัญกับคำว่า “AEC : ASEAN Economic Community ประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน” กันมากขึ้น มีการจัดกิจกรรมในรูปแบบต่างๆ เพื่อสร้างความเข้าใจในบริบทต่างๆ อันเกี่ยวข้องกับ AEC กันอย่างแพร่หลาย และสม่ำเสมอ

ห้องสมุด อันเป็นองค์กรที่ทำหน้าที่ให้บริการด้านทรัพยากรสารสนเทศรูปแบบต่างๆ ช่วยเสริมสร้างภูมิปัญญาให้กับเด็ก เยาวชนอันเป็นกำลังสำคัญหลักของประเทศ ก็ย่อมหนีไม่พ้นบทบาทความเกี่ยวข้องกับอาเซียน โดยแต่ละห้องสมุดก็มีกิจกรรมที่อาจจะเหมือน หรือแตกต่างกันไปตามแต่ละสภาพของห้องสมุด อย่างไรก็ดีในประเด็นความเกี่ยวข้องกับเทคโนโลยีสารสนเทศ และการสื่อสารหรือไอซีที ก็ย่อมเป็นอีกหนึ่งมิติที่เกี่ยวข้องด้วยเช่นกัน

“ห้องสมุด เตรียมพร้อมอย่างไรบ้างกับ AEC โดยเฉพาะประเด็นไอซีที” จึงเป็นประเด็นที่จะพูดคุยกันในบทความนี้ ก่อนอื่นก็คงมาดูภาพรวมกันก่อนว่า ห้องสมุดเกี่ยวข้องกับ AEC ในบริบทใดได้บ้าง หากพิจารณาจาก ASEAN Socio-Cultural Community – ASCC หรือประชาคมสังคมและวัฒนธรรมอาเซียน ซึ่งเน้นความร่วมมือในด้านต่างๆ ได้แก่

• การพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ (Human Development)
• การคุ้มครองและสวัสดิการสังคม (Social Welfare and Protection)
• สิทธิและความยุติธรรมทางสังคม (Social Justice and Rights)
• ความยั่งยืนด้านสิ่งแวดล้อม (Ensuring Environmental Sustainability)
• การสร้างอัตลักษณ์อาเซียน (Building ASEAN Identity)
• การลดช่องว่างทางการพัฒนา (Narrowing the Development Gap)

และเน้นให้มีการส่งเสริมปฏิสัมพันธ์ระหว่างนักเขียน นักคิดและศิลปินในภูมิภาค ตลอดจนการเสริมสร้างความตระหนักรู้เกี่ยวกับอาเซียนในภูมิภาคโดยเฉพาะในระดับประชาชน จะพบว่า “ห้องสมุด” เป็นกลไกสำคัญกลไกหนึ่งที่จะช่วยสนับสนุนกิจกรรมข้างต้นได้เป็นอย่างดี 

นอกจากนี้แผนแม่บทไอซีทีของอาเซียน ก็ได้กล่าวถึงกิจกรรมหลายกิจกรรมที่ห้องสมุดต้องเข้าไปมีส่วนร่วม หรือมีส่วนร่วมได้ ดังเช่น

• อำนวยความสะดวกเพื่อการแบ่งปันและแลกเปลี่ยนข้อมูลทางธุรกิจในกลุ่มประเทศอาเซียน
• แบ่งปันความรู้ พัฒนาระบบบริการอิเล็กทรอนิกส์ และเนื้อหาสาระ รวมทั้งสนับสนุนและส่งเสริมการแลกเปลี่ยนดิจิทัลคอนเทนท์
• กำหนดชนิดของบริการอิเล็กทรอนิกส์ที่สมควรจะให้สร้างโดยต้องคำนึงถึงต้นทุนและภาษาที่ใช้
• เลือกสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการพัฒนาระบบบริการอิเล็กทรอนิกส์ที่มีราคาที่ไม่แพง
• รณรงค์สร้างความตระหนักในเรื่องความมั่นคงและปลอดภัย
• ส่งเสริมให้เกิดการคุ้มครองสิทธ์ของทรัพย์สินทางปัญญาในระดับอาเซียนเพื่อปกป้องผลงานสร้างสรรค์
• บริการบรอนแบนด์ทั่วทั้งอาเซียน ขยายการเชื่อมโยง และส่งผลให้เกิดการขยายตัวการพัฒนาด้านไอซีที
• ให้เด็กๆ ทุกคนมีโอกาสเข้าถึงบริการบรอดแบนด์อินเทอร์เน็ต
• สร้างระบบฐานข้อมูลของผู้ชำนาญการ และนักสร้างนวัตกรรมด้านไอซีที ภายในอาเซียน
• พัฒนามาตรฐานด้านทักษะไอซีทีของอาเซียน พัฒนาแรงงานด้านไอซีทีที่มีศักยภาพ
• จัดให้ไอซีทีเป็นส่วนหนึ่งของหลักสูตรของโรงเรียนทั่วอาเซียน เพื่อส่งเสริมการเรียนไอซีทีในโรงเรียนให้เร็วขึ้น
• จัดการฝึกอบรมให้ครูอาจารย์ด้านไอซีทีอย่างกว้างขวาง พร้อมทั้งสนับสนุนให้ใช้ไอซีทีเพื่อการเรียนการสอน จัดให้มีโครงการแลกเปลี่ยนด้านไอซีทีแก่ครูอาจารย์และนักเรียน

การสร้างแบรนด์ขององค์กร มีมานานมากแล้ว แต่ในยุคไอซีที (ICT) อาจจะต้องมีการทบทวนความหมาย ลักษณะ และแนวปฏิบัติของแบรนด์กันบ้าง เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงของเทคโนโลยี การเปลี่ยนแปลงอันเกี่ยวเนื่องจากพฤติกรรมผู้ใช้บริการหรือลูกค้า การเปลี่ยนแปลงจากช่องทางการสื่อสาร ภายใต้นิยามแบรนด์ (Brand) ที่เหมือนเดิม คือ “เครื่องหมายที่แสดงความเป็นเจ้าของ หรือสื่อที่ช่วยให้ทุกคนรู้ว่า “คุณคือใคร” และ “คุณนำเสนออะไร” และสามารถนำเสนอออกมาในรูปของ ชื่อ คำเฉพาะ รูปแบบ หรือ สัญลักษณ์”

ห้องสมุดก็นับเป็นองค์กรรูปแบบหนึ่ง ที่มีหน้าที่บริการด้านทรัพยากรสารสนเทศแก่ลูกค้า หรือผู้ใช้ห้องสมุด ดังนั้นห้องสมุดจึงต้องเกี่ยวข้องกับการสร้างแบรนด์เช่นเดียวกัน หรือที่เรียกว่า แบรนด์ห้องสมุด (Library Brand) ทั้งนี้ Stimson ได้กล่าวถึงคำว่า Library Brand ไว้ใน Library change as a branding opportunity: Connect, reflect, research, discover ว่า “แบรนด์ห้องสมุด คือ ทุกสิ่งที่กระทบถึงความรู้สึก สิ่งที่คาดหวังไว้ของผู้ใช้บริการ เมื่อได้ยินคำว่า “ห้องสมุด” และสิ่งที่ห้องสมุดต้องการให้ผู้ใช้รู้สึกถึง”

ยิ่งในกระแสที่ไอซีทีครองโลก ผสานกับกระแสของผู้ใช้ยุค New Generation ที่ต่างพกพาอุปกรณ์เคลื่อนที่รูปแบบต่างๆ ทั้ง iPad, iPhone, Smart Phone สนุกกับ Social Networking อย่าง Facebook, Youtube อันส่งผลให้การเข้ามาใช้บริการต่างๆ ของห้องสมุด โดยเฉพาะทรัพยากรสารสนเทศอันเป็นหัวใจหลักของการบริการของห้องสมุดลดน้อยลง ห้องสมุดอาจจะถูกมองว่าเป็นเพียงที่นอนพักก่อนเข้าเรียน ที่นั่งฟังเพลง ที่พบปะเพื่อนฝูง ที่ที่เข้ามาเชื่อมสัญญาณอินเทอร์เน็ต ... ภาพดังกล่าวหากเด็กกลุ่มใหญ่ ซึ่งเป็นผู้ใช้กลุ่มใหญ่ของห้องสมุดมองเห็นพร้อมกัน ... ก็จะกลายเป็น “แบรนด์” ของห้องสมุดนั้นๆ ไปทันที ซึ่งคงเป็น

แบรนด์ที่ไม่น่าจะสร้างภาพลักษณ์ที่ดีเท่าไร

การใช้กระแส Social Networking และสื่อดิจิทัลมาสร้างแบรนด์รูปแบบใหม่ให้กับห้องสมุด จึงเป็นแนวปฏิบัติที่ห้องสมุดควรเร่งดำเนินการ เพื่อให้เกิดเป็น “ดิจิทัลแบรนด์ – Digital Brand” อันทรงคุณค่าของห้องสมุด โดยดิจิทัลแบรนด์ ได้แก่ การสร้างตราสินค้าให้มีชีวิตจิตใจภายใต้ลักษณะแบรนด์ที่ถ่ายทอดผ่านสื่อดิจิทัล โดยเฉพาะสื่อสังคม  (เช่น Facebook, Twitter) และเป็นช่องทางที่สามารถสร้างแบรนด์และการแบ่งปัน และการสร้างภาพลักษณ์ตราสินค้าที่ตรงกับกลุ่มลูกค้าในยุคปัจจุบัน

เริ่มต้นจากโลโก้และสีประจำห้องสมุด

ห้องสมุดหลายห้องสมุด มักจะมีแบรนด์พื้นฐานคือ สีประจำห้องสมุด หรือสีประจำองค์กร รวมทั้งโลโก้ ที่ถูกสร้างมาในยุคการวาด หรือการพิมพ์ แต่ในยุคโลกดิจิทัลคงไม่เพียงพอ ลองนึกกันดูนะครับว่า ห้องสมุดเรามีสีฟ้าเป็นสีประจำห้องสมุด เมื่อเราคลิกเลือกสีจากแผงควบคุมสีจากโปรแกรมกราฟิก ตกลงว่าตำแหน่งใดคือสี “ฟ้า” ที่ถูกต้อง

สีประจำห้องสมุดในยุคดิจิทัล ซึ่งเป็นดิจิทัลแบรนด์รูปแบบหนึ่ง จึงต้องปรับเปลี่ยนสภาพจากชื่อเรียก “สีฟ้า” เป็นรหัสสีทางคอมพิวเตอร์ โดยอาจจะประกอบด้วยรหัสสี 3 ชุดคือ 

• รหัสสีสำหรับงานพิมพ์ หรือ C M Y K จากภาพตัวอย่างคือรหัสสีที่มีค่า 91 59 1 0 
  
  • Cyan สีฟ้า
  • Magenta สีบานเย็ฯ
  • Yellow สีเหลือง
  • blacK สีดำ
• รหัสสีสำหรับการนำเสนอ หรือ R G B จากภาพตัวอย่างคือรหัสสีที่มีค่า 1 104 179
  
  • Red สีแดง
  • Green สีเขียว
  • Blue สีน้ำเงิน
• รหัสสีสำหรับงานเว็บ จากภาพตัวอย่างคือรหัสสีที่มีค่า #0168b3

ในแวดวงอุตสาหกรรมการตีพิมพ์เผยแพร่ผลงานวิจัย วิชาการ ที่เป็นธุรกิจขนาดใหญ่ประเภทหนึ่ง สำนักพิมพ์ได้อ้างถึงลิขสิทธิ์และสิทธิอันชอบธรรมในการเป็นเจ้าของในบทความชิ้นนั้นเสมอมา ผู้เขียนหรือผู้แต่งผลงานวิจัยที่จะเสนอบทความตีพิมพ์ ต้องรับทราบและยอมรับเงื่อนไขของสำนักพิมพ์ในฐานะเจ้าของผลงาน ว่ากรณีใดที่จะสามารถเผยแพร่ผลงานได้ แลกกับการที่ได้ลงตีพิมพ์ผลงานในวารสารวิชาการของสำนักพิมพ์เหล่านั้น

Elsevier คือ สำนักพิมพ์ยักษ์ใหญ่ของโลกที่กำหนดเงื่อนไขการเผยแพร่ผลงานของผู้เขียนผลงานวิจัยไว้อย่างชัดเจน ดังรายละเอียดในตารางแสดงสิทธิของผู้เขียนผลงานวิจัยกับสำนักพิมพ์ Elsevier ดังนี้

จากตารางแสดงสิทธิของผู้เขียนผลงานวิจัยกับสำนักพิมพ์ Elsevier นี้ พบว่า หากเป็นบทความประเภทก่อนตีพิมพ์หรือเผยแพร่ (Preprint) ซึ่งถือเป็นบทความฉบับร่างที่ยังไม่ได้ผ่านกระบวนการประเมินโดยคณะกรรมการ (Peer Review)  นั้น ส่วนใหญ่สามารถเผยแพร่ได้ในหลายกรณี หากอยู่ในขั้นตอนการตรวจสอบหรือบทความนั้นได้รับการตีพิมพ์แล้ว ส่วนใหญ่ต้องได้รับอนุญาตอย่างเป็นทางการและความยินยอมจากสำนักพิมพ์ก่อน และที่สามารถเผยแพร่ได้ในทุกกรณีมีข้อเดียวคือ คือ การใช้ประโยชน์ในการทำงานวิจัยระหว่างผู้ร่วมงานหรือร่วมวิชาชีพเดียวกัน เข้าถึงข้อมูลนี้เพิ่มเติมได้ที่  http://www.elsevier.com/authors/author-rights-and-responsibilities
 

จากผลการสำรวจรูปแบบการจัดเก็บ (Package Formats) แฟ้มเอกสารดิจิทัล ของ Eld Zierau [1] ปรากฏว่า WARC เป็นรูปแบบที่เหมาะสมที่สุด โดยในการสำรวจนั้น ได้ยกความต้องการ 10 ข้อที่รูปแบบการจัดเก็บควรจะมี  ดังนี้

1. Platfrom independent
2. Flexible packaging
3. Supports update packages
4. Standardised
5. Open
6. Easily understandable
7. Widely used in bit repositories
8. Tools available
9. Include files unchanged
10. Identifiers for files

ผลการสำรวจชี้ให้เห็นความแตกต่าง จุดเด่น และ จุดด้อยในแต่ละด้านของแต่ละรูปแบบการจัดเก็บ ดังรูป

จากตารางการสำรวจ เห็นได้ว่า WARC เป็นรูปแบบที่สามารถสนับสนุนได้ทุกความต้องการ แม้ว่าจะเป็นรูปแบบที่ไม่มีการใช้อย่างกว้างขวาง แต่เมื่อเปรียบเทียบกับรูปแบบอื่นๆ WARC เด่นที่สุดในบรรดารูปแบบการจัดเก็บเพื่อการสงวนรักษา
 

รายการอ้างอิง:

[1] Zierau, Eld. "Package Formats for Preserved Digital Material". p. 54-61 in iPRES 2012 : Proceedings of the 9th International Conference on Perservation of Digital Objects. Canada : University of Toronto, 2012
 

ชุมชนวิจัยไทย คงจะรู้จักรายการรายชื่อสำนักพิมพ์ และ รายชื่อวารสารของ Beall เป็นอย่างดี (Beall's List) ซึ่งในขณะนี้ประชาคมวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีทั่วโลกกำลังตื่นตัวในเรื่องนี้เป็นอย่างมาก จากข้อมูลชุด Beall’s List of  scholarly open-access publisherss ที่เป็นรายการรายชื่อสำนักพิมพ์ รายชื่อวารสาร ที่เข้าข่ายน่าสงสัย มีพิรุธ เป็นลักษณะจอมปลอม  หลอกลวง

บรรณารักษ์ชื่อ Jeffrey Beall  (Metadata Librarian) แห่งมหาวิทยาลัยโคโลราโด เดนเวอร์ สหรัฐอเมริกา ได้เริ่มศึกษาวิจัยเกี่ยวกับ predatory publishers ในปี 2008 ซึ่งจากเดิมที่สนใจ ติดตาม เรียนรู้เกี่ยวกับการตีพิมพ์งานวิจัยแบบเปิด  (scholarly open-access publishing)  มาก่อนหน้านี้ จากนั้นได้เริ่มเขียนบล็อก เพื่อแบ่งปันชุมชนวิจัยให้รับทราบและระมัดระวัง  บล็อกของเขาได้รับความสนใจอย่างยิ่งมีเสียงเชียร์ดังก้องจากประชาคมวิจัยทั่วโลก โดยมีการเผยแพร่รายการชื่อ สำนักพิมพ์ที่น่าสงสัยมีพิรุธ  (ประมาณ 200 ชื่อสำนักพิมพ์และ 38 ชื่อวารสาร) ที่ http://scholarlyoa.com/publishers/ โดยชุดล่าสุดเป็นของปี 2013 (เผยแพร่เมื่อ 14 มกราคม 2013)